Achter de schermen bij de filmcollectie van het Limburgs Museum


Detailopname van de montagetafel voor het bekijken van 16mm- en 35mm-films

Frank Holthuizen werkt als conservator bewegend beeld bij het Limburgs Museum in Venlo. Daar is hij verantwoordelijk voor de opbouw en toegankelijkheid van een omvangrijke en unieke filmcollectie: de ‘filmcollectie Limburg’. De collectie bestaat uit allerlei audiovisuele materialen en omvat allerlei onderwerpen die te maken hebben met het leven in Limburg in de voorbije ruim honderd jaar. Wat komt er allemaal kijken bij het werk van een conservator die werkt met audiovisueel materiaal? In een interview vertelt Frank over zijn dagelijkse werkzaamheden in het museum.

Bewegend beeld behoort tot de kerncollectie Beeldcultuur van het Limburgs Museum. Er zijn nog twee van die kerncollecties: Archeologie en Cultuurhistorie. De conservatoren die in het Limburgs Museum voor deze collecties verantwoordelijk zijn hebben twee taken: de opbouw van de collecties  en het ontwikkelen van publiekspresentaties. Daarnaast helpt Frank ook andere (Limburgse) musea met zijn kennis over het omgaan met en digitaliseren van audiovisueel materiaal. Verder stelt hij het verzamelde materiaal beschikbaar voor publieksactiviteiten van andere musea, televisieomroepen en andere geïnteresseerden. Dat laatste vindt hij eigenlijk het leukste aspect van ‘zijn’ collectie.

“Dat vind ik echt de meerwaarde. Het zou een slechte zaak zijn als wij de collectie alleen maar beheren en er niks mee gebeurt. Als museum zijn wij ook in de positie om het materiaal te laten zien in onze tentoonstellingen. Waar andere audiovisuele collecties in Nederland vaak in archieven zijn ondergebracht en vooral online te zien zijn, hebben ze bij ons een directe museale functie. Ik vind het een heel mooi huwelijk, zeg ik altijd.”

Collectie

Het filmdepot van het Limburgs Museum

De collectie die nu in het Limburgs Museum te vinden is, is ontstaan in het voormalige stedelijke Goltziusmuseum. Dat had zo’n 80 films over Venlo en omgeving in de collectie. Frank Holthuizen ging aan de slag in wat toen net het Limburgs Museum heette, en ging de lokale collectie aanvullen. Dit pastte in de taak die het museum meekreeg van de Provincie Limburg.“In het begin namen  we alle aangeboden collecties aan. Het enige criterium was ‘het moet gaan over Limburg’. Het aanbod was nog klein. Mensen wisten nog niet dat wij dit deden.”

Nadat het museum meer films aan het publiek liet zien, nam het aanbod ook toe. Daarop is het museum de selectiecriteria meer en meer gaan bepalen. Dat heeft geleid tot zes themagebieden. “We kijken ook naar de kwaliteit, of het beeld genoeg zegt over het onderwerp en of de opname bijvoorbeeld niet al te kort is waar andere opnames over eenzelfde onderwerp meer vertellen. Zo bouwen we verder aan de collectie. In grote lijnen hebben we hem al ‘af’ wat betreft film, voor video nog niet helemaal. Daar missen we nog wel wat onderwerpen.”

De uiteindelijke beslissing om nieuw materiaal toe te voegen aan de collectie wordt binnen het Team Collecties gemaakt, maar de conservator is daarin leidend. Een vrijwilliger verzorgt de eerste screening van de aangeboden video of film. De filmdragers zijn erg kwetsbaar en worden met speciale afkijkapparatuur bekeken, zoals een montagetafel of handviewers. Het digitaliseren van de opname is eigenlijk het maken van een kopie, met maximale instandhouding van alle informatie van het origineel. Dat origineel wordt in het depot bewaard. Zelfs onder goede omstandigheden kan de kwaliteit van de drager omlaag gaan. Zo kunnen kleuren vervagen, videobanden verkleefd raken of een magneetlaag zijn werking verliezen.

Goed beheer

De presentatie van het materiaal is digitaal. Dat wil niet zeggen dat de collectie ook per definitie digitaal is. Het bronmateriaal waaruit de audiovisuele collectie van Limburg bestaat –filmspoelen, videobanden,  en geluidsdragers  – is grotendeels analoog en wordt goed bewaard in de verschillende depots van het museum.

Het Limburgs Museum is de enige erfgoedinstelling in Limburg die een filmdepot in huis heeft. Het is daar continu 9°C en de relatieve vochtigheid bedraagt 35%. “Het koud depot is een hele belangrijke voorziening voor onze collectie en die van een zevental archiefdiensten in de provincie,” zegt de conservator. “Samen beheren we het audiovisueel erfgoed van Limburg”   Voor goed beheer van dit soort materiaal is specialistische kennis nodig. “Die heb ik in huis en daarmee begeleid ik vrijwilligers en externe instellingen ook graag”

3000 banden

Boekendepot waarin de videobanden bewaard worden

De videobanden en losse geluidsbanden van films worden bewaard in het boekendepot van het museum. De temperatuur van 18°C is ideaal voor het behoud van deze magneetdragers.Om verkleving van videobanden te voorkomen, moeten de medewerkers elke twee jaar zo’n 3000 videobanden heen- en terugspoelen! Daar heeft het museum een procedure voor gemaakt. De  celluloidfilms worden vóór digitalisering voorzien van een inloop- en uitloopleader, gerepareerd, in een speciaal filmblik gestopt, gelabeld, en met zorg in het koude filmdepot opgeslagen. “Dat is een meerwaarde die we als museum gecreëerd hebben. We moeten ze ook goed bewaren. Want stel je hebt een verkeerde digitale migratie of een fout bestand en geen back up meer. Dan moet je terug naar je origineel.” Een externe conserveringsfirma doet al jarenlang de filmdigitaliseringen voor het museum. Het tevoren schoonmaken van de beeldlaag van de films gebeurt ook daar.

Het digitale onderdeel blijft een uitdaging volgens Frank. Want zo zegt hij, je moet de bestanden blijven converteren en in de toekomst komen er weer nieuwe standaarden. “Dat is lastiger dan het analoge. Er zijn zoveel standaarden en er komen in de toekomst zoveel nieuwe standaarden. Dat verandert ook steeds, om de zoveel tijd moet je naar die bestanden kijken. Zijn die nog wel werkbaar? Zijn ze vindbaar, houdbaar en bruikbaar?”

Screenshot uit een film uit de collectie van het Limburgs Museum

Bron van verhalen

Audiovisuele collecties zijn media die verhalen over erfgoed bevatten. Maar ze vertellen ook weer over beeldmedia zelf, omdat ze al ruim honderd jaar meegaan.  “Als conservator bestuur je die media omdat je ze kunt laten vertellen wat erin zit”.  De audiovisuele collectie van het Limburgs Museum is nauw gerelateerd aan de museumcollectie. “Onze verzamelde filmpjes vertellen bijvoorbeeld ook weer iets over de kleding die we in onze collectie hebben.” Voor het Limburgs Museum is audiovisueel materiaal dus een informatiedrager én een bron van verhalen.

De conservator probeert zijn collectie ook te koppelen aan wat er leeft. Dat kan via social media waarin samen met de afdeling Communicatie vaak een actueel verhaal aan een object of film wordt verbonden. Maar het gebeurt ook via een live ervaring voor het publiek. Zo heeft hij in het kader van de 75jarige bevrijdingsherdenkingen een tweetal producties gemaakt, Gedeelde Oorlog en de Puinflm Remix. Een interessant podium voor de filmcollectie is het jaarlijkse Limburg Film Festival, waar het museum met speciale voorstellingen steeds een inkijkje geeft in de filmcultuur van Limburg vanuit historisch perspectief.

Is het makkelijk om een digitale tentoonstelling te maken met bijvoorbeeld film en video? Of om een tentoonstelling op te leuken? Dat zou ieder museum dus eigenlijk kunnen doen! “Ja, je ziet het ook steeds meer gebeuren. Zo is bijvoorbeeld Openluchtmuseum De Locht aan de slag gegaan met filmfragmenten uit onze collectie. Daarmee willen zij hun presentatie een extra laag geven. Dat is heel leuk.” In onze eigen tentoonstellingen maken we steeds meer gebruik van bewegend beeld uit de collecties. De tentoonstelling over Rowwen Hèze in 2015 bijvoorbeeld, of die over home movies in 2016 en vorig jaar Tekens van Vrijheid. Momenteel is filmmateriaal in bewerkte vorm te zien in onze tentoonstelling Machtige Maas.

Kenniscentrum

In het Limburgs Museum is een grote collectie audiovisueel materiaal te vinden. Die bevatten verhalen over Limburg. Daarnaast is het een  kenniscentrum voor het behoud en beheer van informatiedragers zoals film en video. Vanuit die rol heeft het museum  een AV Werkwijzer ontwikkeld voor  andere erfgoedinstellingen. Daarmee kunnen ze bijvoorbeeld via zelfredzaamheid situaties oplossen waar ze tegenaan lopen bij het verwerven of beheren van dit materiaal. Op landelijk niveau is AVA_net het platform voor kennisdeling op audiovisueel archiefgebied. Holthuizen: “Het delen en updaten van kennis samen met collegainstellingen is een groot goed. Wij hebben veel baat bij de rol die AVA_Net daarin speelt, gefaciliteerd door Beeld en Geluid ”

Tips

  • Het Limburgs Museum heeft haar collectie gedeeltelijk online geplaatst. Neem een kijkje op de website van het museum
  • De filmcollectie is deels te bekijken via het YouTube kanaal van het museum:
  • Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid
  • Kennisbank AVA_Net
  • Het Limburgs Museum heeft een handreiking geschreven die andere musea en archieven helpt bij het beheer van hun AV collecties. Download de werkwijzer via onderstaande knop.

De zes hoofdthema’s van de AV collectie van het Limburgs Museum

  • Bedrijfsleven: films over grote industrieën maar ook over het midden- en kleinbedrijf, bijvoorbeeld productiefilms of reclamefilms.
  • Werk en samenleving: films over maatschappelijke tendensen die gevolg of uiting zijn van onder meer economische veranderingen, bijvoorbeeld werkomstandigheden, bedrijfssluitingen, toename welvaart en daaraan gekoppeld vrijetijdsbesteding (reizen, kooptoerisme, verenigingsleven), ontkerkelijking, informatievoorziening.
  • Architectuur in stad en dorp: films over wijken, dorpskernen, individuele bouwwerken, opening van gebouwen, bruggen, verstedelijking van dorpen.
  • Sport en vertier: films van professionele en amateursporten en bijzondere grote en kleine evenementen in de provincie.
  • Jeugd en jongeren: jeugdbeweging, subculturen (punk, kraken, provo), muziekbeleving.
  • Gezin en dagelijks leven: rituelen in de jaar- en levenscyclus. Geboorte, huwelijk, samenwonen, jubilea, verjaardagen, communiefeesten, kerst, Sinterklaas, oudjaar, Pasen. Daarnaast ook beeldmateriaal van rituelen als uitstapjes en vakanties. Een belangrijk hiaat is beeldmateriaal van en over migranten in Limburg